Davlatning vazifasi faqat jinoyatni jazolash emas, bolani himoya qiladigan tizim yaratish
Namanganda 5 yoshli qizaloqqa nisbatan jinsiy zo`ravonlik sodir etilgani haqidagi xabar jamoatchilikni yana bir bor larzaga soldi. Eng og`riqlisi — gap bola o`zini xavfsiz his qilishi kerak bo`lgan joy, maktabgacha ta`lim tashkiloti haqida ketmoqda.
Ochiq manbalardagi ma`lumotlarga ko`ra, voqea Namangan viloyati Uchqo`rg`on tumanidagi davlat maktabgacha ta`lim tashkilotlaridan birida yuz bergan. Muassasaning 52 yoshli xo`jalik ishlari bo`limi mudiri 5 yoshli tarbiyalanuvchiga nisbatan jinsiy zo`ravonlik sodir etganlikda gumon qilinmoqda. Qizaloqning yaqinlari bola bog`cha hududida bir necha bor zo`ravonlikka uchraganini aytgan. Bola tibbiy ko`rik va ekspertizadan o`tkazilgan. Gumonlanuvchi ushlangan va unga nisbatan qamoqqa olish ehtiyot chorasi qo`llangan. Bu voqea o`zi boshqa, ancha katta savolni yana kun tartibiga chiqardi: bolalarga nisbatan jinsiy jinoyatlarning oldini olish uchun faqat og`ir jazo etarlimi?
O`zbekistonda 5 yoshli bolaga jinsiy tajovuz uchun qanday jazo bor?
O`zbekiston Jinoyat kodeksida bu toifadagi jinoyatlar uchun jazo so`nggi yillarda sezilarli kuchaytirildi.
Amaldagi Jinoyat kodeksining 118-moddasiga ko`ra, 14 yoshga to`lmagan shaxsning nomusiga tegish 15 yildan 20 yilgacha ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi. 119-moddada nazarda tutilgan jinsiy zo`ravonlikning ayrim boshqa shakllari ham 14 yoshga to`lmagan bolaga nisbatan sodir etilsa, xuddi shunday — 15 yildan 20 yilgacha qamoq jazosi belgilangan.
Bundan tashqari, voyaga etmaganlarga nisbatan qator jinsiy jinoyatlar uchun sudlangan shaxslarga jazoni o`tashdan muddatidan ilgari shartli ozod qilish qo`llanilmaydi. Jazoning o`talmagan qismini engilroq jazo bilan almashtirishga ham yo`l qo`yilmaydi.
2024 yilda «Bolalarni zo`ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish to`g`risida»gi alohida qonun qabul qilindi. Unda jinsiy zo`ravonlik bolaga nisbatan zo`ravonlikning alohida shakli sifatida belgilanib, bolalarga nisbatan zo`ravonlikning barcha shakllari taqiqlanishi va qonun bilan ta`qib qilinishi mustahkamlandi. 2025 yilda esa zo`ravonlik holatlarini aniqlash, xavf darajasini baholash va bolani himoya qilish rejasini ishlab chiqish tartibi ham belgilandi.
Demak, muammoni faqat «jazo engil» degan bir jumla bilan izohlash qiyin. 20 yilgacha qamoq — engil jazo emas. Asosiy savol boshqa erda ham bo`lishi mumkin: jinoyat sodir bo`lguniga qadar bolani himoya qiladigan mexanizmlar qanchalik ishlayapti?
Namangandagi voqea bo`yicha bildirilayotgan da`volar tasdiqlansa, yana bir og`ir savol paydo bo`ladi: bolalar bilan bir hududda ishlaydigan katta yoshli xodim ustidan muassasa ichidagi nazorat qanday bo`lgan? Bolaning xulqidagi o`zgarishlarni kim payqashi kerak edi? Kameralar, ichki xavfsizlik qoidalari, xodimlarni tekshirish va bolaning shikoyatini xavfsiz qabul qilish tizimi ishlaganmi?
Chunki qonun jinoyatchini 20 yilga qamashi mumkin. Lekin bu jazo bolaga etkazilgan jarohatni ortga qaytara olmaydi.
Dunyo qanday yo`l tutyapti?
Bolalarga qarshi jinsiy jinoyatlarga qarshi kurashda davlatlar bir xil yo`ldan bormayapti. Ayrimlari uzoq muddatli yoki umrbod qamoqni tanlagan, boshqalari jinsiy jinoyat sodir etgan shaxslar reestrini yuritadi. Ayrim yurisdiksiyalarda kimyoviy kastrasiya ham qo`llanadi.
Qozog`iston: umrbod qamoq va kimyoviy kastrasiya
Qozog`iston Markaziy Osiyoda bu masalada eng keskin mexanizmlarni joriy qilgan davlatlardan biri. Amaldagi qonunchilikka ko`ra, kichik yoshdagi bolaga nisbatan ayrim og`ir jinsiy zo`ravonlik jinoyatlari umrbod ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanishi mumkin. Qozog`iston Jinoyat kodeksi kimyoviy kastrasiyani ham majburiy tibbiy choralardan biri sifatida nazarda tutadi.
Bu chora sud qarori asosida qo`llanadi. 2025 yilda yangilangan tartibga ko`ra, voyaga etmaganlarning jinsiy daxlsizligiga qarshi jinoyat uchun qamalgan ayrim shaxslarga kimyoviy kastrasiya ozodlikka chiqishidan olti oy oldin qo`llanadi. Bunda maxsus psixiatrik komissiya va tibbiy baholash mexanizmi mavjud.
AQSh: jazodan keyin ham nazorat tugamaydi
AQShda yagona «pedofillarga jazo» tizimi yo`q. Bolalarga nisbatan jinsiy zo`ravonlik ishlarining katta qismi shtat va mahalliy qonunlar asosida ko`riladi. Shuning uchun jazo shtat, jinoyat tarkibi, jabrlanuvchining yoshi va boshqa holatlarga qarab keskin farq qilishi mumkin. AQSh Adliya vazirligi ham bolalarga nisbatan jinsiy zo`ravonlik ishlari asosan shtat va mahalliy organlar vakolatiga kirishini qayd etadi.
Ammo AQSh tajribasining eng muhim jihatlaridan biri — jinsiy jinoyat sodir etgan shaxslarni ro`yxatga olish tizimi.
Federal SORNA tizimi jinsiy jinoyatlar uchun sudlangan shaxslarni ozodlikka chiqqanidan keyin ham hisobga olish va kuzatishning umummilliy mexanizmlarini belgilaydi. Ommaviy reestrlar orqali shaxsning ismi, joylashuvi va avvalgi jinoyatlari kabi ma`lumotlar jamoatchilikka ochiq bo`lishi mumkin. Bunday internet-reestrlar barcha shtatlarda, Kolumbiya okrugi va ayrim hududlarda mavjud.
AQSh modelidagi asosiy g`oyalardan biri boshqacha: qamoq muddati tugashi xavf ustidan nazorat ham tugadi degani emas.
Germaniya: jazo og`ir, lekin yondashuv faqat jazolashdan iborat emas
Germaniya qonunchiligida 14 yoshga to`lmagan shaxs bola hisoblanadi va unga nisbatan jinsiy harakatlar uchun Jinoyat kodeksining 176-moddasida kamida bir yillik qamoq jazosi belgilangan. Og`irlashtiruvchi holatlarda jazo keskin oshadi. Masalan, bola og`ir tan jarohati olsa yoki uning hayoti xavf ostiga qo`yilsa, kamida besh yillik qamoq jazosi nazarda tutilgan.
Agar bolaga nisbatan jinsiy zo`ravonlik oqibatida bola vafot etsa, Germaniya Jinoyat kodeksining 176d-moddasiga ko`ra, aybdor umrbod yoki kamida 10 yilga ozodlikdan mahrum qilinishi mumkin.
Bu misol Germaniyada jazoning jinoyat og`irligiga qarab differensiasiya qilinganini ko`rsatadi.
Ukraina: reestr bor
Ukrainada bolalarning jinsiy erkinligi va daxlsizligiga qarshi jinoyatlar uchun sudlangan shaxslarning yagona elektron reestri qonun bilan tashkil etilgan. Unda hatto sudlanganligi belgilangan tartibda tugallangan yoki olib tashlangan ayrim shaxslar haqidagi ma`lumotlar ham saqlanishi nazarda tutilgan.
Biroq kimyoviy kastrasiya bo`yicha yakuniy qabul qilingan mexanizm majburiy emas. 2019 yilgi qonunda muayyan og`ir jinoyatlarni sodir etgan va tegishli jinsiy moyillik buzilishi tashxisi qo`yilgan shaxslarga nisbatan bunday tibbiy chora ixtiyoriy asosda qo`llanishi nazarda tutilgan.
Polsha: ochiq va cheklangan reestrlar
Polshada jinsiy jinoyat sodir etgan shaxslarning maxsus reestri mavjud. Qonunchilikda u bir nechta alohida ma`lumotlar bazasidan, jumladan, kirish cheklangan va ommaviy qismlardan iborat. Reestrni Adliya vaziri yuritadi.
Bolalar bilan ishlashga jalb etiladigan shaxslarning sudlanganligini tekshirish mexanizmlari ham mavjud va 2025 yilda bolalarni himoya qilish to`g`risidagi qonunga kiritilgan o`zgartishlarda bu tartiblarga yana aniqlik kiritilgan.
Ayni paytda Polsha haqidagi «barcha pedofillar majburiy kimyoviy kastrasiya qilinadi» degan da`vo ham ehtiyotkorlik bilan ishlatilishi kerak. Hatto 2026 yil avgustda majburiy kimyoviy kastrasiyani joriy etish yuzasidan Adliya vazirligiga alohida petisiya kiritilgan va 18 sentyabrda u rasman e`lon qilingan. Buning o`ziyoq masala amaldagi universal majburiy jazo sifatida talqin qilinishi mumkin emasligini ko`rsatadi.
Kastrasiya, 20 yil qamoq yoki reestr — qaysi biri bolani himoya qiladi?
Namangandagi holat ortidan O`zbekistonda ham jazoni yanada kuchaytirish, umrbod qamoq, kimyoviy kastrasiya yoki jinsiy jinoyatchilarning ochiq reestrini joriy qilish kabi takliflar yangrashi tabiiy.
Ammo xorij tajribasi bir narsani ko`rsatadi: tizimlar odatda bitta jazo bilan cheklanmaydi. Qattiq qamoq jazosi — sodir etilgan jinoyat uchun javobgarlik. Reestr — shaxs ozodlikka chiqqanidan keyin xavfni boshqarish vositasi. Bolalar bilan ishlaydigan xodimlarni tekshirish — profilaktika. Psixologik va psixiatrik baholash — muayyan xavf omillarini aniqlash mexanizmi. Bolaning shikoyatini eshitish va zudlik bilan chora ko`rish tizimi esa jinoyat davom etib ketishining oldini olishi mumkin.
Shu nuqtai nazardan O`zbekiston oldidagi savol «15–20 yil kammi, 25 yil qilamizmi?» degan tor bahsdan kengroq.
Masalan, bolalar bog`chasi, maktab, oromgoh, sport to`garagi, internat va boshqa bolalar muassasalariga ishga kirayotgan shaxslar qanday tekshiriladi? Bolalarga qarshi jinsiy jinoyat uchun sudlangan shaxs keyinchalik yana bolalar bilan bog`liq sohada ishlay oladimi? U ozodlikka chiqqanidan keyin xavf darajasi kim tomonidan baholanadi? Qayta jinoyat sodir etish xavfi yuqori bo`lgan shaxs ustidan qanday nazorat o`rnatiladi? Ota-ona yoki muassasa rahbari bunday shaxs haqida ma`lumot olish imkoniga egami?
Bu savollarga aniq va ishlaydigan javob bo`lmasa, jazo muddatini oshirishning o`zi profilaktika tizimidagi bo`shliqlarni to`ldirmaydi.
Chunki davlatning vazifasi faqat jinoyat sodir bo`lganidan keyin aybdorni qattiq jazolash emas. Eng muhim vazifa — jinoyat sodir bo`lguniga qadar bolani himoya qila oladigan tizim yaratish.
УЗ
