So`nggi kunlarda tibbiyot oliygohlariga o`qishga kirishda tabaqalashtirilgan to`lov-kontrakt (super-kontrakt) tizimini bekor qilish masalasi kun tartibiga chiqdi. Dastlabki loyihada oddiy kontrakt miqdorini oshirish ko`zda tutilgan bo`lsa-da, jamoatchilik e`tirozidan so`ng bu band olib tashlandi. Biroq, masalaning mohiyati faqat raqamlarda emas. Biz «super-kontrakt»ni bekor qilish orqali tizimdagi eng katta illat — korrupsiyaga eshikni qayta ochib bermayapmizmi?
Tarix saboqlari: «Stavka»lar davrini unutish mumkinmi?
Bundan bir necha yil avval tibbiyot yo`nalishiga kirish uchun «o`yin qoidalari» qanday bo`lganini hamma yaxshi eslaydi. Kvota cheklangan, talab esa yuqori bo`lgan sharoitda, o`qishga kirish narxi: «stavka»lar paydo bo`lgan edi. «Super-kontrakt» tizimi aynan shu noqonuniy pul aylanmasini davlat byudjetiga yo`naltirish va jarayonni legallashtirish uchun joriy etilgandi.
Endilikda bu tizimni bekor qilish taklif etilmoqda. Savol tug`iladi: Kvotadan tashqari o`qishni istagan minglab abiturientlarning talabi endi qanday qondiriladi? Agar davlat legal yo`lni yopsa, odamlar yana «eski tanishlar» va «tanka»lar xizmatiga murojaat qilmaydimi? Korrupsiyaning qayta rivojlanishi uchun bundan qulayroq sharoit yaratish qiyin.
Jahon tajribasi: Kirish emas, bitirish muhim
Dunyoning eng nufuzli universitetlarida (masalan, Evropa yoki AQSh tizimida) o`qishga kirish ko`p hollarda moliyaviy imkoniyatga bog`liq bo`lishi mumkin, lekin diplom olish faqat bilimga bog`liq. Bizda esa asosiy kuch o`qishga kirishga qaratilgan.
«Super-kontrakt to`lab kirsa ham, agar talaba talabga javob bermasa, tizim uni haydab yuborishi kerak». Afsuski, bizda «pulini to`ladimi, demak bitirishi shart» degan norasmiy qarash mavjud. Agar biz diplom berish sifatini qattiq nazoratga olsak, kimning qanday summa evaziga kirgani ikkinchi darajali masalaga aylanar edi.
Xususiy OTMlar lobbisi
Bu islohot ortida xususiy universitetlarning qiziqishlari borligi haqidagi taxminlar ham asossiz emas. Davlat OTMlarida «super-kontrakt»ning yo`qligi tibbiyot sohasida ta`lim berayotgan xususiy muassasalar uchun mijozlar oqimining keskin ko`payishini anglatadi. Davlat sektori o`zini-o`zi moliyalashtirishdan voz kechayotgan bir paytda, xususiy sektor bu bo`shliqni katta mamnuniyat bilan to`ldiradi.
Tanqidiy xulosalar
Ushbu loyihani qabul qilishdan avval quyidagi savollarga ochiq javob berilishi shart:
Korrupsiyaga qarshi qanday «to`g`on» qo`yiladi? Legal yo`l yopilsa, noqonuniy yo`llar faollashishi tabiiy.
Tibbiyot OTMlarining moliyaviy mustaqilligi nima bo`ladi? «Super-kontrakt»dan tushadigan mablag`lar universitet infratuzilmasini yaxshilashga xizmat qilayotgan edi.
Sifat nazorati qachon birinchi planga chiqadi? Gap kimning qancha to`lashida emas, balki ertaga jamiyat kimning qo`liga o`z sog`lig`ini topshirishida.
«Super-kontrakt»ni shunchaki bekor qilish muammoni echish emas, balki uning shaklini o`zgartirishdir. Bizga populistik qarorlar emas, balki korrupsiyani ildizi bilan yo`qotadigan va ta`lim sifatini kafolatlaydigan shaffof tizim kerak.
УЗ
