Ўзбекистон ҳукумати 1 апрелдан бошлаб деярли барча олди-сотди жараёнларида нақд пулдан воз кечиб, тўлиқ нақдсиз тўлов тизимига ўтишни мақсад қилган бир пайтда, Марказий банк бунинг аксига хизмат қилувчи қарорни илгари сурмоқда. Картадан картага (P2P) пул ўтказмаларида «ўтказма мақсадини кўрсатиш» талаби жамиятда катта савол ва ишончсизликни уйғотди.
Ҳукумат ва Марказий банк: Ким қайси йўлдан кетяпти?
Бир томондан, давлат иқтисодиётни «оқартириш» учун нақд пулсиз ҳисоб-китобни тарғиб қилмоқда. Иккинчи томондан эса, Марказий банк киритган 16 банддан иборат рўйхат истеъмолчини ҳар бир қадами учун ҳисоб беришга мажбурлаяпти. Бу вазиятда оддий фуқаро олдида иккита йўл қолади:
* Ҳар бир ўтказмада «Совға», «Қарз» ёки «Ёрдам пули» каби бандларни танлаб, ўзини худди терговда тургандек ҳис қилиш.
* Ёки тинчгина пулини нақдлаштириб, ҳеч кимга ҳисоб бермасдан ишлатиш.
Мантиқий савол туғилади: Агар мақсад кўрсатиш талаби одамларни нақд пулга қайтишга мажбур қилса, унда рақамлаштириш ислоҳотларидан нима наф?
Бозор иқтисодиётими ёки маъмурий назорат?
Эркин бозор иқтисодиётида шахсий маблағларни тасарруф этиш ҳуқуқи муқаддас саналади. Истеъмолчи ўз ҳисобидаги пулнинг «эгаси» сифатида уни кимга ва нима учун ўтказишини ҳисобот кўринишида тақдим этишга мажбурланмаслиги керак.
Жадвалдаги айрим бандлар, масалан, «Ўйин-кулги харажатлари» ёки «Оилавий ўтказма» каби мақсадларнинг киритилиши инсоннинг шахсий ҳаётига дахл қилишдек таассурот уйғотади. Нега фуқаро ўз яқинига юбораётган пулини «мақсадли» эканини исботлаши керак?
Замонга зид ёндашув
Бугунги рақамли технологиялар асрида тўлов жараёнларини максимал даражада соддалаштириш трендга чиққан. Марказий банкнинг бу талаби эса жараённи аксинча мураккаблаштиради.
Вақт йўқотиш: Ҳар бир ўтказмада меню ичидан керакли бандни қидириш фойдаланувчи учун ортиқча вақт ва ноқулайлик.
Хавфсизлик иллюзияси: Жиноий йўл билан топилган пулларни ювиш билан шуғулланувчи шахслар ҳеч қачон «Ноқонуний даромад» деган бандни танлашмайди — улар доим «Қарз» ёки «Ёрдам пули»ни танлашади. Демак, бу талаб жиноятчиликка қарши курашда самарасиз, аммо ҳалол фуқаролар учун ортиқча юк.
Марказий банк ноқулай ихтиролар қилмасдан пластикдан пластикка ўтказишдаги фоизларни йўқотиш йўлларини ўйлаб кўрса бўларди.
Ишонч инқирози
Яқиндагина миллионлаб фуқароларнинг шахсий маълумотлари тармоққа сизиб чиққани ҳақидаги хабарлар фонида, банк тизимига бўлган ишонч анча заифлашган. Эндиликда ҳар бир ўтказманинг мақсади хоҳ у «таълим» бўлсин, хоҳ «тиббий харажатлар» — базада сақланиши фуқароларнинг шахсий ҳаёти ҳақидаги маълумотлар тўпланишини англатади.
Бу маълумотларнинг эртага яна «сизиб чиқмаслигига» ёки улардан шахсга қарши фойдаланилмаслигига ким кафолат беради?
Мақсад ўзи нима?
Агар мақсад яширин иқтисодиётга қарши курашиш бўлса, буни истеъмолчиларга ноқулайлик туғдириш орқали эмас, балки тизимни соддалаштириш ва рағбатлантириш орқали амалга ошириш лозим. Назорат механизмларининг ҳаддан ташқари «қаттиқлашиши» одамларни яна нақд пул муомаласига қайтишга мажбур қилиши мумкин. Бу эса рақамлаштириш йўлидаги ислоҳотларни бир неча йилга орқага улоқтиради. Агар тизим соддалашмаса, «рақамли иқтисодиёт» шунчаки қоғоздаги баландпарвоз гап бўлиб қолаверади.
Хўш, сиз нимани афзал кўрасиз: ҳар бир ўтказма учун «ҳисобот» беришни ёки эскичасига нақд пулда қолишни?
УЗ
