Ilgari pul etmasa, xaridni keyinga qoldirardik. Yoki asta-sekin pul yig`ib, keyin sotib olardik. Hozir-chi? Televizorni yoqsangiz, deyarli har reklama tanaffusida bir xil chaqiriq yangraydi: «O`ylamang, ilovani oching, bo`lib to`lang!»
So`nggi yillarda O`zbekistonda kredit va bo`lib to`lash nafaqat moliyaviy xizmat, balki kundalik iste`mol madaniyatining bir qismiga aylanmoqda. Bu o`zgarishda televidenie ham muhim vosita bo`lib qoldi.
Efir uchun kurash
Kantar TNS ma`lumotlariga ko`ra, 2026 yilning dastlabki besh oyida televideniedagi kredit va bo`lib to`lash reklamalari hajmi ikki baravardan ham ko`proq oshgan. Ayniqsa, aprel va may oylarida efir haqiqiy raqobat maydoniga aylandi.
Bir necha yil avval televizorda faqat ayrim yirik banklarning reklamasi ko`rinardi. Bugun esa Uzum Bank, TBC, Anorbank, NBU, Ipoteka Bank, Agrobank, AVO, Yandex Split va boshqa ko`plab moliyaviy xizmatlar efir vaqti uchun kurashmoqda.
Bu raqobatning ko`lamini raqamlar ham tasdiqlaydi. Masalan, Uzum reklamasi Click'nikidan qariyb 1,7 baravar, Payme'nikidan esa ikki baravardan ko`proq namoyish etilgan.
Savol tug`iladi: nega aynan televidenie? Chunki TV hali ham millionlab odamlarga bir vaqtning o`zida ta`sir ko`rsata oladigan eng kuchli axborot vositalaridan biri hisoblanadi. Bir xil xabarning kun sayin takrorlanishi esa odamlarning qaror qabul qilish tarziga ta`sir o`tkazmay qolmaydi.
«Pul yig`ish» degan tushuncha yo`qolyaptimi?
Eng katta o`zgarish kreditning o`zida emas, balki unga bo`lgan munosabatda. Ilgari biror qimmat narsa sotib olish uchun oylab pul yig`ish tabiiy hol edi. Agar mablag` etmasa, xarid keyinga qoldirilardi. Bugun esa ssenariy boshqacha: ilovani ochasiz, bir tugmani bosasiz va mahsulot sizning qo`lingizda.
Avval bankdan qarz olish uchun filialga borish, hujjat yig`ish, navbat kutish kerak edi. Bu jarayon odamda ma`lum psixologik to`siq paydo qilar, qarz olish haqida yana bir bor o`ylab ko`rishga majbur qilardi.
Hozir esa bu to`siq deyarli yo`q. Kredit olish bir necha soniyalik harakatga aylandi. Bu esa yana bir psixologik hodisani keltirib chiqaryapti: odam mahsulotning umumiy narxiga emas, oylik to`loviga qaray boshlaydi.
12 million so`mlik telefon qimmat tuyulishi mumkin. Ammo «oyiga atigi 1 million so`m» degan yozuv uni mutlaqo boshqacha qabul qilishga majbur etadi. Aslida esa mahsulotning narxi o`zgarmagan. Faqat uni qabul qilish usuli o`zgargan.
Banklar endi faqat kredit taklif qilmayapti. Ular iste`mol qilish va qaror qabul qilish odatlarimizni ham o`zgartirmoqda.
«Engil» pulning og`ir bahosi
Albatta, reklama hech kimni majburlab qarz oldirmaydi. Tanlov baribir insonning o`zida. Biroq bir xil xabarning har kuni, har soatda takrorlanishi inson psixologiyasiga ta`sir qilmay qolmaydi. Kechagina keraksiz bo`lib tuyulgan narsa bugun «nega olmasligim kerak?» degan savolga aylanishi mumkin.
Moliyaviy savodxonlik hali ham jamiyatning barcha qatlamlarida bir xil darajada emasligini hisobga olsak, bu jiddiy masala. «Oyiga 300 ming», «500 mingdan», «bir milliondan» degan to`lovlar alohida qaralganda unchalik katta ko`rinmaydi. Ammo turli ilovalar va banklardan olingan bir nechta bo`lib to`lashlar qo`shilganda, oylik daromadning katta qismi qarzlarni yopishga ketishi mumkin.
Bugun ayrim odamlar avvalgi qarzini yopish uchun yana yangi kredit olishga majbur bo`layotgani ham sir emas. Bu esa qarzning ehtiyojni qoplash vositasidan qarzni moliyalashtirish vositasiga aylanib qolayotganidan dalolat beradi.
Qolaversa, tarmoqlarda kredit yuki og`irlashgani sababli o`z joniga qasd qilganlar haqidagi xabarlar ham ko`paydi. Bunday holatlarning har biri alohida va rasmiy tarzda o`rganilishi kerak. Ammo ular bir narsani eslatadi: qarzni olish osonlashgan sari, uning ijtimoiy va psixologik oqibatlari ham jiddiylashib bormoqda.
Natijada maosh keladi, lekin u kelgan kuniyoq tarqalib ketadi.
Reklama emas, odatlar uchun kurash
Bugun televidenieda faqat kredit mahsulotlari raqobatlashayotgani yo`q. Aslida efirda odamlarning e`tibori, iste`mol odatlari va qaror qabul qilish tarzi uchun kurash ketmoqda.
Banklar uchun bu — yangi mijozlar va yuqori daromad. Iste`molchi uchun esa har bir «oson» qarorning ortida uzoq muddatli moliyaviy majburiyat turganini unutmaslik muhim.
Telefon ekranida qarz olish bir necha soniyalik ish bo`lishi mumkin. Ammo uni qaytarish uchun oylar, ba`zan esa yillar kerak bo`ladi. Va bu pul baribir reklamada emas, insonning o`z mehnati evaziga topilgan daromadidan to`lanadi.Maqola hozirgi ko`rinishda ancha yaxlit.
УЗ
