«Germaniya rejasi» amalga oshganida, O`zbekiston bir asr oldinda bo`lardi»

18.05.2022 23:59

Bundan bir asr avval Turkistonni qoloqlikdan qutqarib, odamlarni savodli qilishga bel bog`lagan jadidchilik harakati namoyandalari yoshlarni Evropaga o`qishga yuborib mamlakatni taraqqiyotga boshlaydigan kadrlar etishtirishni maqsad qiladi.

Shu maqsadda 1922 yilda Turkistondan ilk talabalar guruhi Germaniyaga o`qishga yuboriladi. Katta orzular bilan boshlangan loyiha afsuski, hibslar, surgun, o`lim hukmi bilan yakun topadi. 

Ularning ayanchli taqdiri haqida 18 may - Xalqaro muzeylar kuni munosabati bilan «Qatag`on qurbonlari xotirasi»muzeyida tashkil etilgan «Ular Germaniyada o`qigan edilar» nomli foto-ko`rgazmaning ochilish marosimida so`z bordi.

Muzey direktori Baxtiyor Xasanovning qayd etishicha,  talabalarning Germaniyaga yuborilishi, ta`lim olishida o`sha vaqtdagi nisbatan badavlat bo`lgan o`zbek ziyolilari, xususan Fayzulla Xo`jaevning alohida o`rni bor.

 - «O`sha davrda yoshlarimiz ichidan o`qiyman, deganini saralab olib, ilm-fan rivojlangan Evropa mamlakatlariga: Germaniya, qardosh xalqlardan Turkiya, Ozarbayjon (Baku) kabi davlatlarda o`qitish uchun o`zlari harakatlarini boshlaganlar. Mablag` taqchillik paytlarida katta rol o`ynagan insonlardan biri, Buxorodagi eng ko`zga ko`ringan boyning o`g`li bo`lgan Fayzulla Xo`jaevning roli nihoyatda katta bo`lgan.

Bizda Germaniya va «Baku»da yoshlarmiz uchun yotoqxona sotib olgani haqida ma`lumotlar bor», — deya tariflaydi u.

«Qatag`on qurbonlari xotirasi» muzeyi katta ilmiy xodimi Bahrom Irzaevning aniqlik kiritishicha, talabalarni Germaniyaga o`qishga yuborish 1922 yilning sentyabr oyidan dekabr oyigacha davom etadi. 

«Keyin ham, yana talabalarni yuborishga harakatlar bo`ldi, biroq amalga oshmaydi, ya`ni bir martagina yuboriladi. 1924 yilga kelib esa ularni ona Vatanga qaytarish choralari ko`rila boshladi. Chunki, SSSR Fayzulla Xo`jaev yoki Akmal Ikromovlar kutgan kadrlarga ega bo`lishini istamadi. Shuning uchun 1924 yilning oxiridan stipendiyalar to`xtatilib, ularga bosimlar o`tkazilib, ayrimlarini kaltaklab o`ldirish, tahqirlash va ichlaridan josus tanlab olib, ichki axborotdan xabardor bo`lishga harakat qilinadi», — deydi u.

Shuningdek, Bahrom Irzaev talabalarning orasida ikkinchi sinf o`quvchisi ham bo`lganini aytdi:

«Talabalarning aksariyat qismi juda yosh bo`lgan. Ularning ichida to`qqiz yoshli, ya`ni ikkinchi sinf bola yoki 13-14 yosh bolalar ham bo`lgan. Ular hali o`zini anglagan bolalar emasdi… Yana aksar qismining ota-onasi «qizil»lar tomonidan otib tashlangan bolalar… Fayzullo Xo`jaev ularning jonini saqlab qolish uchun bir qismini Turkiyaga o`tkazish kerakligini aytadi. Ular yosh bo`lishiga qaramay, qisqa davrda Germaniyaning o`zida olim darajasiga ko`tarilgan. Doktorlik dissertasiyalarini yoqlagan. Ishlar tayyor bo`lganidan keyin, bir qismi aldanib (sovet davlati o`ldirmasa kerak, mening gunohim yo`q, degan fikrda) qaytib keladi. Bir qismi, aniqroq aytganda o`n uch nafari esa voqealardan maxsus xatlar orqali xabar topib Turkiyaga o`tib ketadi. Fikrimcha, bugungi Turkiyaning taraqqiyotida ularning salmoqli hissalari bor», deydi Irzaev.

O`sha bizga qaytib kelganlarning hammasi 1937 yilda qamoqqa olinadi va otib tashlanadi. Ilmiy doiralarga ma`lum yagona qabr umrini asosan tahqirlar, qamoq va surgunlarda o`tkazgan Maryam Sultonmurodovaga tegishlidir.

Jadidlarning bu rejasi amalga oshganda, turkistonlik yoshlar Vatanga qaytib o`z ilmlarini joriy etganlarida, qatag`onda minglab yoshlar qatliom qilinmay, qamalmay yurt rivojiga hissa qo`shganlarida O`zbekiston qanday bo`lardi?

Tarixchi Anvar Nazirovning fikricha, jarayonlar butunlay boshqacha bo`lardi. 

«Mening fikrimcha, jadidlar bo`lganida, xususan Germaniyaga talabalarni yuborish loyihasi amalga oshganida, O`zbekiston ancha oldin mustaqil bo`lardi. Ya`ni 1991 yildamas, undan ham oldinroq. Bu borada ko`pgina tarixchilar, shu fikrga kelyapti, men ham shu fikrdaman. Masalan, Sattor Jabbor Germaniyada o`qigan inson, buyuk kimyogar. Uning barcha shogirdlari sovet davrida fanlar akademiyasi a`zolari, olimlar bo`lishgan. Bunga ko`plab misollar keltirish mumkin»,- deydi olim.
Millatimiz fidoyilari sabab ko`p merosimiz asralib qoldi, jiddiy islohotlar qilindi. Anvar Nazirovning  ma`lum qilishicha, 1919 yili o`zbek tili yo`q bo`lib ketish xavfi juda katta edi. O`shanda Fitrat va Fayzullo Xo`jaev boshchiligida «Chig`atoy gurungi» paydo bo`lib, o`zbek tili saqlanib qoldi.

- O`sha reja amalga oshganida O`zbekiston bir asr yutardi. Turkiya singari rivojlangan davlat bo`lardi. Chegarasi boshqacha bo`lardi, dengizga chiqish yo`llari bo`lardi»,— deya so`zini yakunlaydi Anvar Nazirov.

Ma`lumot uchun: Manbalarda keltirilishicha, O`zbekistonda 1937 yil 10 avgustdan 1938 yil 1 yanvargacha o`n ming etti yuz kishi qamoqqa olingan. Bulardan uch ming olti yuz o`n uch kishi qatl etildi, etti ming sakson etti kishi sakkiz-o`n yil muddatga qamoqqa tashlandi. O`sha yillari aholining barcha qatlamlari qatag`on girdobiga tushgan. Qatag`on, avvalo, ziyolilar, din xizmatchilariga qarshi qaratilgan edi.

 

@rost24_uz_bot — Хабар йўлланг. Сизнинг хоҳишингизга кўра ҳар қандай маълумот сир сақланади
12
Изоҳ қолдириш
Изоҳлар
22.05.2022 14:19
A'lo fikr. Ularni taqirlaganlar kimlar? Sizlar shunday qilgansizlar, deb ayta olamizmi? Qachon qarasa ularning tilida burro- burro gapirib, o'zimizning ona tilimiz oyoq Ostin bo'layapti.
21.05.2022 21:51
Биз айбдор топишга бахона кидиришга урганиб колган халк
20.05.2022 19:00
Yashang Meniyam shu savol qiziqtiradi
20.05.2022 18:59
yashang/ o`rinli savol
20.05.2022 11:51
Хурматли тахлилчилар (Анвар Назиров ва бошқалар) Ўзбекитсон 1991 йилдан бери хозирги вақтгача мустақил мамлакат хисобланади, табиий бойликларимиз ўз ихтиёримизда, халқимиз жуда хам мехнаткаш, жуда кўп хамюртларимиз чет элларда ўқиб келган лекин нима учун бугунги кунга келиб Ўзбекистон иқтисодий ривожланиш бўйича дунё мамлакатлари орасида 140-150 -ўринларда ва дунёга мардикор етиштириб берувчи мамлакат хисобланади? Шуни тахлил қилиб берсангиз фойдалироқ бўларди!