Бир ота Сурхондарёда кунлик иш билан рўзғор қилади. Баъзан иш бор, баъзан йўқ. Ойига қўлига тегадиган пул 3–4 миллион сўмдан ошмайди. Лекин алимент ҳисоб-китоби унга Тошкентдаги иқтисодий шароит ҳам қўшилган “республика ўртача иш ҳақи” асосида чиқарилади. Натижада у ҳар ой қарздорликка ботади.
Шу пайтда Тошкентда яшовчи бошқа бир фуқаро ҳам расмий ишсиз сифатида айни ўша мезон бўйича тўлов қилади. Ваҳоланки, у яшаётган ҳудудда на ижара нархи, на боғча пули, на кундалик харажатлар Сурхондарёдаги билан бир хил.
Савол туғилади: иқтисодий имкониятлари мутлақо бошқа-бошқа бўлган одамларни бир хил “ўртача” билан ўлчаш қанчалик адолатли?
Ўзбекистонда алимент ва айрим мажбурий тўловлар ҳисоб-китобида қўлланадиган асосий мезонлардан бири — республика бўйича ўртача иш ҳақи. Қоғозда бу тизим содда ва қулай кўринади: ягона формула, ягона стандарт, ягона ёндашув. Аммо мамлакат ҳудудлари ўртасидаги иқтисодий тафовут тобора чуқурлашиб бораётган бир пайтда, бу “ягона мезон” амалда тенглик эмас, балки янги адолатсизликларни ишлаб чиқаряпти.
Алимент нега “ўртача иш ҳақи”га боғланади?
Ўзбекистон қонунчилигига кўра, агар алимент тўловчи расмий иш жойига эга бўлмаса ёки даромадини ҳужжат билан тасдиқлай олмаса, ҳисоб-китобда республика бўйича ўртача ойлик иш ҳақи асос қилиб олинади.
Яъни давлат:
реал даромадни аниқлаб бўлмаса;
яширин даромад эҳтимоли бўлса;
ёки шахс расман ишсиз ҳисобланса,
шартли ҳисоблаш базаси сифатида ўртача иш ҳақини қўллайди.
Бу механизмнинг асосий мақсади — одамларни даромадни яшириш орқали алиментдан қочишининг олдини олиш. Лекин амалиётда бу ёндашув бошқа муаммони келтириб чиқармоқда: мамлакат ҳудудлари ўртасидаги иқтисодий фарқ катта бўлгани учун, ягона республика кўрсаткичи ҳамма учун бирдек адолатли ишламаяпти.
Масалан, Тошкент шаҳрида ўртача иш ҳақи 11–12 миллион сўм атрофида шаклланаётган бир вақтда, айрим вилоятларда бу кўрсаткич 4–5 миллион сўм даражасида қолмоқда. Яъни, бир мамлакат ичида деярли 2,5 баробарлик иқтисодий тафовут мавжуд. Лекин алимент ёки бошқа мажбурий тўловларга келганда, давлат бу фарқни деярли “кўрмайди”.
Натижада эса тизим икки хил адолатсизликни бир вақтнинг ўзида ишлаб чиқармоқда.
Кам даромадли ҳудудларга молиявий босим
Сурхондарё, Қашқадарё ёки Жиззах каби ҳудудларда яшовчи, расмий даромадга эга бўлмаган фуқаро алиментни ўзининг реал иқтисодий шароитидан келиб чиқиб эмас, балки республика ўртача иш ҳақига боғланган суммалар асосида тўлайди.
Бу нимани англатади?
Агар одамнинг реал имконияти 3–4 миллион сўм атрофида бўлса-ю, ундан 6–7 миллионлик иқтисодий муҳит мезонида мажбурият талаб қилинса, бу шунчаки молиявий босим эмас — тизимли қарздорлик ишлаб чиқаради.
Оқибатда эса:
алимент қарздорлиги кўпаяди;
яширин иқтисодиёт кенгаяди;
одамлар расмий ишга киришдан қочади;
ижро органлари билан фуқаролар ўртасида зиддият кучаяди.
Энг хавфлиси, тизим одамни мажбуриятни бажаришга эмас, ундан қочишга ундайди.
Юқори даромадли ҳудудларга эса “расмий чегирма”
Масаланинг иккинчи томони бундан ҳам қизиқ. Тошкент шаҳри ёки Навоий вилоятида яшовчи “расмий ишсиз” фуқаро ҳам айни ўша республика ўртача кўрсаткичи асосида ҳисоб-китоб қилади. Ҳолбуки, у яшаётган ҳудуддаги реал иш ҳақи ҳам, яшаш харажатлари ҳам анча юқори.
Бу эса амалда қуйидаги парадоксни юзага келтиради:
даромади юқори ҳудуд вакили нисбатан камроқ юк остида қолади;
харажатлари юқори ҳудудда яшаётган бола эса етарли таъминот ололмайди. Бошқача айтганда, тизим камбағал ҳудуддагини “ортиқча жазолайди”, бойроқ ҳудуддагисига эса “нисбий енгиллик” беради.
Статистик тенглик ва ҳаётий тенглик — бошқа-бошқа тушунчалар
Давлат статистикаси учун “республика ўртачаси” қулай индикатор бўлиши мумкин. Лекин ижтимоий сиёсатда ўртача рақам ҳар доим ҳам адолат дегани эмас.
Бу худди бир одам муздек сувга, бошқаси қайноқ сувга тушиб қолганида, статистик чиқиб: “ўртача ҳисобда ҳаммага илиқ бўлди”, деганига ўхшайди.
Рақамлар ўртачалашади, аммо одамларнинг ҳаёти эмас. Чунки алимент — бу фақат математик формула эмас. Бу боланинг овқати, кийими, боғча пули, дори-дармони ва яшаш муҳити билан боғлиқ масала.
Тошкентдаги бола билан чекка ҳудуддаги боланинг эҳтиёжи бир хил эмас. Нарх-наводаги фарқ ҳам, хизматлар қиймати ҳам, кундалик харажатлар ҳам бошқача.
Ҳудудий коэффициент тизими керакми?
Кўплаб давлатларда солиқлар, компенсациялар ёки ижтимоий тўловларда ҳудудий коэффициент қўлланади. Чунки давлатлар иқтисодий география деган ҳақиқатни инкор қилмайди.
Ўзбекистонда ҳам алимент ва мажбурий тўловлар тизимида ҳудудий ўртача иш ҳақига асосланган модел жорий этилиши мантиқан тўғрироқ кўринади.
Бу:
кам даромадли ҳудудларга нисбатан босимни камайтиради;
юқори даромадли ҳудудларда эса боланинг реал эҳтиёжига яқинроқ таъминот яратади;
тизимни қоғоздаги эмас, ҳаётдаги адолатга яқинлаштиради.
Албатта, бу модел ҳам идеал эмас. Чунки бир вилоят ичида ҳам катта тафовутлар мавжуд. Аммо ҳозирги ягона “республика ўртачаси” модели фонида бу ҳеч бўлмаганда иқтисодий ҳақиқатни тан олиш бўларди.
Асосий савол: давлат нимани ўлчамоқчи?
Бугунги тизимнинг энг катта муаммоси шундаки, у одамларнинг реал ҳаётини эмас, статистик қулайликни ўлчайди. Ҳолбуки, ижтимоий адолат формуласи оддий: бир хил қоида ҳамма учун бир хил оқибат бермайди.
Агар тизим кимнидир синдириб, бошқасига яширин имтиёз бераётган бўлса, демак масала фақат иқтисодда эмас, ёндашувнинг ўзида. “Илиқ сув” эффекти ҳам айнан шунда: ўртача кўрсаткич ҳаммага мосдек кўринади, аммо амалда ҳеч кимнинг ҳақиқий ҳароратини акс эттирмайди.
УЗ
