Давлатнинг вазифаси фақат жиноятни жазолаш эмас, болани ҳимоя қиладиган тизим яратиш
Наманганда 5 ёшли қизалоққа нисбатан жинсий зўравонлик содир этилгани ҳақидаги хабар жамоатчиликни яна бир бор ларзага солди. Энг оғриқлиси — гап бола ўзини хавфсиз ҳис қилиши керак бўлган жой, мактабгача таълим ташкилоти ҳақида кетмоқда.
Очиқ манбалардаги маълумотларга кўра, воқеа Наманган вилояти Учқўрғон туманидаги давлат мактабгача таълим ташкилотларидан бирида юз берган. Муассасанинг 52 ёшли хўжалик ишлари бўлими мудири 5 ёшли тарбияланувчига нисбатан жинсий зўравонлик содир этганликда гумон қилинмоқда. Қизалоқнинг яқинлари бола боғча ҳудудида бир неча бор зўравонликка учраганини айтган. Бола тиббий кўрик ва экспертизадан ўтказилган. Гумонланувчи ушланган ва унга нисбатан қамоққа олиш эҳтиёт чораси қўлланган. Бу воқеа ўзи бошқа, анча катта саволни яна кун тартибига чиқарди: болаларга нисбатан жинсий жиноятларнинг олдини олиш учун фақат оғир жазо етарлими?
Ўзбекистонда 5 ёшли болага жинсий тажовуз учун қандай жазо бор?
Ўзбекистон Жиноят кодексида бу тоифадаги жиноятлар учун жазо сўнгги йилларда сезиларли кучайтирилди.
Амалдаги Жиноят кодексининг 118-моддасига кўра, 14 ёшга тўлмаган шахснинг номусига тегиш 15 йилдан 20 йилгача озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланади. 119-моддада назарда тутилган жинсий зўравонликнинг айрим бошқа шакллари ҳам 14 ёшга тўлмаган болага нисбатан содир этилса, худди шундай — 15 йилдан 20 йилгача қамоқ жазоси белгиланган.
Бундан ташқари, вояга етмаганларга нисбатан қатор жинсий жиноятлар учун судланган шахсларга жазони ўташдан муддатидан илгари шартли озод қилиш қўлланилмайди. Жазонинг ўталмаган қисмини енгилроқ жазо билан алмаштиришга ҳам йўл қўйилмайди.
2024 йилда «Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш тўғрисида»ги алоҳида қонун қабул қилинди. Унда жинсий зўравонлик болага нисбатан зўравонликнинг алоҳида шакли сифатида белгиланиб, болаларга нисбатан зўравонликнинг барча шакллари тақиқланиши ва қонун билан таъқиб қилиниши мустаҳкамланди. 2025 йилда эса зўравонлик ҳолатларини аниқлаш, хавф даражасини баҳолаш ва болани ҳимоя қилиш режасини ишлаб чиқиш тартиби ҳам белгиланди.
Демак, муаммони фақат «жазо енгил» деган бир жумла билан изоҳлаш қийин. 20 йилгача қамоқ — енгил жазо эмас. Асосий савол бошқа ерда ҳам бўлиши мумкин: жиноят содир бўлгунига қадар болани ҳимоя қиладиган механизмлар қанчалик ишлаяпти?
Намангандаги воқеа бўйича билдирилаётган даъволар тасдиқланса, яна бир оғир савол пайдо бўлади: болалар билан бир ҳудудда ишлайдиган катта ёшли ходим устидан муассаса ичидаги назорат қандай бўлган? Боланинг хулқидаги ўзгаришларни ким пайқаши керак эди? Камералар, ички хавфсизлик қоидалари, ходимларни текшириш ва боланинг шикоятини хавфсиз қабул қилиш тизими ишлаганми?
Чунки қонун жиноятчини 20 йилга қамаши мумкин. Лекин бу жазо болага етказилган жароҳатни ортга қайтара олмайди.
Дунё қандай йўл тутяпти?
Болаларга қарши жинсий жиноятларга қарши курашда давлатлар бир хил йўлдан бормаяпти. Айримлари узоқ муддатли ёки умрбод қамоқни танлаган, бошқалари жинсий жиноят содир этган шахслар реестрини юритади. Айрим юрисдикцияларда кимёвий кастрация ҳам қўлланади.
Қозоғистон: умрбод қамоқ ва кимёвий кастрация
Қозоғистон Марказий Осиёда бу масалада энг кескин механизмларни жорий қилган давлатлардан бири. Амалдаги қонунчиликка кўра, кичик ёшдаги болага нисбатан айрим оғир жинсий зўравонлик жиноятлари умрбод озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланиши мумкин. Қозоғистон Жиноят кодекси кимёвий кастрацияни ҳам мажбурий тиббий чоралардан бири сифатида назарда тутади.
Бу чора суд қарори асосида қўлланади. 2025 йилда янгиланган тартибга кўра, вояга етмаганларнинг жинсий дахлсизлигига қарши жиноят учун қамалган айрим шахсларга кимёвий кастрация озодликка чиқишидан олти ой олдин қўлланади. Бунда махсус психиатрик комиссия ва тиббий баҳолаш механизми мавжуд.
АҚШ: жазодан кейин ҳам назорат тугамайди
АҚШда ягона «педофилларга жазо» тизими йўқ. Болаларга нисбатан жинсий зўравонлик ишларининг катта қисми штат ва маҳаллий қонунлар асосида кўрилади. Шунинг учун жазо штат, жиноят таркиби, жабрланувчининг ёши ва бошқа ҳолатларга қараб кескин фарқ қилиши мумкин. АҚШ Адлия вазирлиги ҳам болаларга нисбатан жинсий зўравонлик ишлари асосан штат ва маҳаллий органлар ваколатига киришини қайд этади.
Аммо АҚШ тажрибасининг энг муҳим жиҳатларидан бири — жинсий жиноят содир этган шахсларни рўйхатга олиш тизими.
Федерал SORNA тизими жинсий жиноятлар учун судланган шахсларни озодликка чиққанидан кейин ҳам ҳисобга олиш ва кузатишнинг умуммиллий механизмларини белгилайди. Оммавий реестрлар орқали шахснинг исми, жойлашуви ва аввалги жиноятлари каби маълумотлар жамоатчиликка очиқ бўлиши мумкин. Бундай интернет-реестрлар барча штатларда, Колумбия округи ва айрим ҳудудларда мавжуд.
АҚШ моделидаги асосий ғоялардан бири бошқача: қамоқ муддати тугаши хавф устидан назорат ҳам тугади дегани эмас.
Германия: жазо оғир, лекин ёндашув фақат жазолашдан иборат эмас
Германия қонунчилигида 14 ёшга тўлмаган шахс бола ҳисобланади ва унга нисбатан жинсий ҳаракатлар учун Жиноят кодексининг 176-моддасида камида бир йиллик қамоқ жазоси белгиланган. Оғирлаштирувчи ҳолатларда жазо кескин ошади. Масалан, бола оғир тан жароҳати олса ёки унинг ҳаёти хавф остига қўйилса, камида беш йиллик қамоқ жазоси назарда тутилган.
Агар болага нисбатан жинсий зўравонлик оқибатида бола вафот этса, Германия Жиноят кодексининг 176d-моддасига кўра, айбдор умрбод ёки камида 10 йилга озодликдан маҳрум қилиниши мумкин.
Бу мисол Германияда жазонинг жиноят оғирлигига қараб дифференциация қилинганини кўрсатади.
Украина: реестр бор
Украинада болаларнинг жинсий эркинлиги ва дахлсизлигига қарши жиноятлар учун судланган шахсларнинг ягона электрон реестри қонун билан ташкил этилган. Унда ҳатто судланганлиги белгиланган тартибда тугалланган ёки олиб ташланган айрим шахслар ҳақидаги маълумотлар ҳам сақланиши назарда тутилган.
Бироқ кимёвий кастрация бўйича якуний қабул қилинган механизм мажбурий эмас. 2019 йилги қонунда муайян оғир жиноятларни содир этган ва тегишли жинсий мойиллик бузилиши ташхиси қўйилган шахсларга нисбатан бундай тиббий чора ихтиёрий асосда қўлланиши назарда тутилган.
Польша: очиқ ва чекланган реестрлар
Польшада жинсий жиноят содир этган шахсларнинг махсус реестри мавжуд. Қонунчиликда у бир нечта алоҳида маълумотлар базасидан, жумладан, кириш чекланган ва оммавий қисмлардан иборат. Реестрни Адлия вазири юритади.
Болалар билан ишлашга жалб этиладиган шахсларнинг судланганлигини текшириш механизмлари ҳам мавжуд ва 2025 йилда болаларни ҳимоя қилиш тўғрисидаги қонунга киритилган ўзгартишларда бу тартибларга яна аниқлик киритилган.
Айни пайтда Польша ҳақидаги «барча педофиллар мажбурий кимёвий кастрация қилинади» деган даъво ҳам эҳтиёткорлик билан ишлатилиши керак. Ҳатто 2026 йил августда мажбурий кимёвий кастрацияни жорий этиш юзасидан Адлия вазирлигига алоҳида петиция киритилган ва 18 сентябрда у расман эълон қилинган. Бунинг ўзиёқ масала амалдаги универсал мажбурий жазо сифатида талқин қилиниши мумкин эмаслигини кўрсатади.
Кастрация, 20 йил қамоқ ёки реестр — қайси бири болани ҳимоя қилади?
Намангандаги ҳолат ортидан Ўзбекистонда ҳам жазони янада кучайтириш, умрбод қамоқ, кимёвий кастрация ёки жинсий жиноятчиларнинг очиқ реестрини жорий қилиш каби таклифлар янграши табиий.
Аммо хориж тажрибаси бир нарсани кўрсатади: тизимлар одатда битта жазо билан чекланмайди. Қаттиқ қамоқ жазоси — содир этилган жиноят учун жавобгарлик. Реестр — шахс озодликка чиққанидан кейин хавфни бошқариш воситаси. Болалар билан ишлайдиган ходимларни текшириш — профилактика. Психологик ва психиатрик баҳолаш — муайян хавф омилларини аниқлаш механизми. Боланинг шикоятини эшитиш ва зудлик билан чора кўриш тизими эса жиноят давом этиб кетишининг олдини олиши мумкин.
Шу нуқтаи назардан Ўзбекистон олдидаги савол «15–20 йил камми, 25 йил қиламизми?» деган тор баҳсдан кенгроқ.
Масалан, болалар боғчаси, мактаб, оромгоҳ, спорт тўгараги, интернат ва бошқа болалар муассасаларига ишга кираётган шахслар қандай текширилади? Болаларга қарши жинсий жиноят учун судланган шахс кейинчалик яна болалар билан боғлиқ соҳада ишлай оладими? У озодликка чиққанидан кейин хавф даражаси ким томонидан баҳоланади? Қайта жиноят содир этиш хавфи юқори бўлган шахс устидан қандай назорат ўрнатилади? Ота-она ёки муассаса раҳбари бундай шахс ҳақида маълумот олиш имконига эгами?
Бу саволларга аниқ ва ишлайдиган жавоб бўлмаса, жазо муддатини оширишнинг ўзи профилактика тизимидаги бўшлиқларни тўлдирмайди.
Чунки давлатнинг вазифаси фақат жиноят содир бўлганидан кейин айбдорни қаттиқ жазолаш эмас. Энг муҳим вазифа — жиноят содир бўлгунига қадар болани ҳимоя қила оладиган тизим яратиш.
УЗ
