Илгари пул етмаса, харидни кейинга қолдирардик. Ёки аста-секин пул йиғиб, кейин сотиб олардик. Ҳозир-чи? Телевизорни ёқсангиз, деярли ҳар реклама танаффусида бир хил чақириқ янграйди: «Ўйламанг, иловани очинг, бўлиб тўланг!»
Сўнгги йилларда Ўзбекистонда кредит ва бўлиб тўлаш нафақат молиявий хизмат, балки кундалик истеъмол маданиятининг бир қисмига айланмоқда. Бу ўзгаришда телевидение ҳам муҳим восита бўлиб қолди.
Эфир учун кураш
Kantar TNS маълумотларига кўра, 2026 йилнинг дастлабки беш ойида телевидениедаги кредит ва бўлиб тўлаш рекламалари ҳажми икки баравардан ҳам кўпроқ ошган. Айниқса, апрель ва май ойларида эфир ҳақиқий рақобат майдонига айланди.
Бир неча йил аввал телевизорда фақат айрим йирик банкларнинг рекламаси кўринарди. Бугун эса Uzum Bank, TBC, Anorbank, NBU, Ipoteka Bank, Agrobank, AVO, Yandex Split ва бошқа кўплаб молиявий хизматлар эфир вақти учун курашмоқда.
Бу рақобатнинг кўламини рақамлар ҳам тасдиқлайди. Масалан, Uzum рекламаси Click'никидан қарийб 1,7 баравар, Payme'никидан эса икки баравардан кўпроқ намойиш этилган.
Савол туғилади: нега айнан телевидение? Чунки ТВ ҳали ҳам миллионлаб одамларга бир вақтнинг ўзида таъсир кўрсата оладиган энг кучли ахборот воситаларидан бири ҳисобланади. Бир хил хабарнинг кун сайин такрорланиши эса одамларнинг қарор қабул қилиш тарзига таъсир ўтказмай қолмайди.
«Пул йиғиш» деган тушунча йўқоляптими?
Энг катта ўзгариш кредитнинг ўзида эмас, балки унга бўлган муносабатда. Илгари бирор қиммат нарса сотиб олиш учун ойлаб пул йиғиш табиий ҳол эди. Агар маблағ етмаса, харид кейинга қолдириларди. Бугун эса сценарий бошқача: иловани очасиз, бир тугмани босасиз ва маҳсулот сизнинг қўлингизда.
Аввал банкдан қарз олиш учун филиалга бориш, ҳужжат йиғиш, навбат кутиш керак эди. Бу жараён одамда маълум психологик тўсиқ пайдо қилар, қарз олиш ҳақида яна бир бор ўйлаб кўришга мажбур қиларди.
Ҳозир эса бу тўсиқ деярли йўқ. Кредит олиш бир неча сониялик ҳаракатга айланди. Бу эса яна бир психологик ҳодисани келтириб чиқаряпти: одам маҳсулотнинг умумий нархига эмас, ойлик тўловига қарай бошлайди.
12 миллион сўмлик телефон қиммат туюлиши мумкин. Аммо «ойига атиги 1 миллион сўм» деган ёзув уни мутлақо бошқача қабул қилишга мажбур этади. Аслида эса маҳсулотнинг нархи ўзгармаган. Фақат уни қабул қилиш усули ўзгарган.
Банклар энди фақат кредит таклиф қилмаяпти. Улар истеъмол қилиш ва қарор қабул қилиш одатларимизни ҳам ўзгартирмоқда.
«Енгил» пулнинг оғир баҳоси
Албатта, реклама ҳеч кимни мажбурлаб қарз олдирмайди. Танлов барибир инсоннинг ўзида. Бироқ бир хил хабарнинг ҳар куни, ҳар соатда такрорланиши инсон психологиясига таъсир қилмай қолмайди. Кечагина кераксиз бўлиб туюлган нарса бугун «нега олмаслигим керак?» деган саволга айланиши мумкин.
Молиявий саводхонлик ҳали ҳам жамиятнинг барча қатламларида бир хил даражада эмаслигини ҳисобга олсак, бу жиддий масала. «Ойига 300 минг», «500 мингдан», «бир миллиондан» деган тўловлар алоҳида қаралганда унчалик катта кўринмайди. Аммо турли иловалар ва банклардан олинган бир нечта бўлиб тўлашлар қўшилганда, ойлик даромаднинг катта қисми қарзларни ёпишга кетиши мумкин.
Бугун айрим одамлар аввалги қарзини ёпиш учун яна янги кредит олишга мажбур бўлаётгани ҳам сир эмас. Бу эса қарзнинг эҳтиёжни қоплаш воситасидан қарзни молиялаштириш воситасига айланиб қолаётганидан далолат беради.
Қолаверса, тармоқларда кредит юки оғирлашгани сабабли ўз жонига қасд қилганлар ҳақидаги хабарлар ҳам кўпайди. Бундай ҳолатларнинг ҳар бири алоҳида ва расмий тарзда ўрганилиши керак. Аммо улар бир нарсани эслатади: қарзни олиш осонлашган сари, унинг ижтимоий ва психологик оқибатлари ҳам жиддийлашиб бормоқда.
Натижада маош келади, лекин у келган куниёқ тарқалиб кетади.
Реклама эмас, одатлар учун кураш
Бугун телевидениеда фақат кредит маҳсулотлари рақобатлашаётгани йўқ. Аслида эфирда одамларнинг эътибори, истеъмол одатлари ва қарор қабул қилиш тарзи учун кураш кетмоқда.
Банклар учун бу — янги мижозлар ва юқори даромад. Истеъмолчи учун эса ҳар бир «осон» қарорнинг ортида узоқ муддатли молиявий мажбурият турганини унутмаслик муҳим.
Телефон экранида қарз олиш бир неча сониялик иш бўлиши мумкин. Аммо уни қайтариш учун ойлар, баъзан эса йиллар керак бўлади. Ва бу пул барибир рекламада эмас, инсоннинг ўз меҳнати эвазига топилган даромадидан тўланади.Мақола ҳозирги кўринишда анча яхлит.
УЗ
